وی در نزدیکی ۶۰۰ یا اندکی دیرتر به پادشاهی رسید و روزگار دراز بزیست . زیرا داریوش بزرگ که در ۵۲۲ به تخت ایرانشهر نشست چنین گوید :
بخواست اهورمزدا پدرم ویشتاسپه و نیایم ارشامه هر دو زنده بودند آنگاه که اهورمزدا مرا در این جان پادشاه کرد
معنی نام وی یل زورمند است
زبان ایلامی : ایر – شه – اُوم – مَ « Ir – sha – um – ma »
زبان یونانی : ارسامیس
.
کمبوجیه پادشاه انشان را باید از نامبرداران تاریخ ایران بشمار آورد زیرا از پشت وی بود که کورش بزرگ پای به جهان هستی نهاد
زبان ایلامی : کَن – بُو – صی – ایش «Kan – bu – si – ish »
زبان بابلی : : کم – بو – زی – ایه « Kam – bu – zi – ia »
زبان یونانی : کمبوسیس
در چند نوشته پارسی و تازی این نام را به صورت قمبوزس اورده اند . معنیو ریشه این نام هنوز روشن نشده است ، شاید ایرانی هم نباشد . حتی گزنفن هم میدانست که کمبوجیه یککم پدر کورش بزرگ ، پادشاه پارس به شمار می رفته است . لیکن در ان هنگام زور هوخشتر بر همه می چربید ، پارسیان هم مانند دیگران سر به فرمان او نهادند
.
آریارَمَنَه که تا پیرامون ۶۰۰ پادشاه پارس بود چندان نام و نشانی نمانده است و معنی نام او آرامش دنده آریائیان است
زبان ایلامی : حَرَ – ری – اَیَ – رَ – اوم – نَ « Har – ri – ia – ra – um – na »
زبان بابلی : اَر – اَی – رَ – اِم – نَ « Ar – ia – ra – am – na »
زبان یونانی : اریه رَمنیس
.
کورش پسر چی شپش که پادشاه انشان گشته بود . رزم آوران بی باک و تاجگر آشور بانی پال جنگاور سنگدل و خونخوار آشوری را در مرز انشان دید برای نگه داشتن بوم و بر خود از دستبرد آنان مانند پادشاهان همسایه اش پیکی با پیشکش های سنگین نزد آشور بانیپال فرستاد و با وی از در دوستی در امدلیکن خطر آشوریان زیاد تر شدو انان در سال ۶۳۶ ایلام را با خاک یکسان کردند و کورش به ناگزیر پسر بزرگ خود اروکو را به نینوا ، پایتخت آشور به گروگان فرستاد
پادشاه پیروزمند آشوری خود پسندانه چنین گوید :
… ترس بر مردمان چیره شد ، هراس نیروی شاهانه ام در دل هایشان نشست و از همه سوی پیک ها نزدم گسیل کردند و پیشکش های گرانبها آوردند تا با آنان دوستی و سازش کنم.
از حال شاهانه ام جویا گشتند بر پای هایم بوسه زدند و فرمانبرداری ها نمودند . کورش پادشاه سرزمین پارسوا پیروزی شکوهمندانه ام بر ایلام را شنود و دانست که چه سان با کمک سرورانم آشور و بل و نبو ، خدایان بزرگ ، چون سیل ایلام را زیرو رو کردم . او پسر مهتر خویش اروکورا با باج به نینوا پایتخت من فرستاد و فرمانبرداری نمود
از اروکو چیز دیگری نمیدانیم ف گامن میرود که وی در سرزمین بیگانه در گذشته باشد
کورش یکم پس از این پیشامد روزگاری به آرامی بزیست و در نزدیکی ۶۰۰ جهان را بدرود گفت و تاج و تخت وی برای پسرش کمبوجیه یکم بر جای ماند
.
در پیرامون ۶۷۵ چیش پش پسر هخامنش به جانشینی پدر رسید و خود را شاه بزرگ ، شاه انشان خواند معنی و ریشه نام او روشن نیست و شاید پارسی نباشد
زبان ایلامی : صی – ایش – پی – ایش « Si – ish – pi – ish »
زبان بابلی : شی – ایش – پی – ایش « shi – ish – pi – ish »
زبان یونانی : تئیس پس
دربازه وی اطلاعات زیادی وجود ندارد جز انکه وی ظاهرا ناچار به اطاعت از خشثریته شاهنشاه ماد شده و بدو باج میپرداخته است
در زمان او سپاه پارس جزو لشکران پادشاه ماد بوده . ماد ها میخواستند که آشوریان را درهم شکنند ولی چون سپاهشان ساز و برگ و کار آزمکودگی دشمن را نداشت شکست خوردند و خشثریته نیز در این را جان خود را باخت . و سرزمین او مورد تاخت و تاز سکاها نیز روبرو شد و تا ۲۸ سال پیشرفت ماد عقب افتاد
همین ناتوانی مادها به چی شپش زمان داد تا آرام آرام بنیاد فرمانروائی پارسیان را چه در پارس و چه در انشان استوارتر سازد و با سیاستی خردمندانه راه جنبش برومند ایرانیان را از دشواریها به پیراید .
گمان می کنند وی هنگام مرگ در سال ۶۴۰ پادشاهی خود را میان دو پسر خود کورش و آریارمنه بخش کرده است ، یعنی انشان را به کورش داده است و پارس را به آریارمنه سپرده
.
کورش بزرگ از میان مردم پارس برخاست و از سوی مادر از تخمه شاهنشاهان ماد بود
پارسیان که از خویشاوندان نژادی ماد ا بشمار می رفتند و خود را آریائی می خواندند در آغاز هزاره یکم پیش از میلاد به ایران آمدند و در پایان سده هشتم ق.م در پارس امروزی ساکن شدند و کم کم تشکیل دولتی محلی را آغاز نمودند.
نخستین فرمانروای آنها که در تاریخ نامبرده شده است هخامنش میباشد که از هخا – به معنی دوست – و منش – که هنوزم در فارسی کاربرد دارد – درست شده است و بر روی هم « دوست منش » معنی میدهد
زبان ایلامی : حَ-اَک – کَ – مَن – نو – ایش « Ha – ak -qa – man – nu – ish »
زبان بابلی : اَ – حَ – مَ – نی -ایش «A – ha – ma – ni – ish »
زبان یونانی : اَکَئی مَنِس
در باره این بزرگ مرد چیز زیادی مشخص نیست جز اینکه وی از قبیله نامبرده و آزاده پاسارگادی بوده است
در آغاز سده هشتم مادها به تازه پی ریزی شاهنشاهی خود را آغاز کرده بودند و پادشاه ایلام باسنا خریب آشوری در جنگ بود . در میان دشمنان پادشاه آشور از پارسیان نیز نامی برده شده است از این رو گمان می کنند که هخامنش با ایلامیان همکاری میکرده است و با آشوریان می جنگیده
روزگار فرمانروایی هخامنش را از ۷۰۰ تا ۶۷۵ دانسته اند
پارسیان نام هخامنش را همواره با بزرگداشت و کرنش فراوان یاد می کردند و خاندان شاهنشاهی پارسی بخود می بالیدند که از تخمه اویند
چنانکه کورش بزرگ چنین فرمورد
من کورشم ، شاه جهان ، شاه بزرگ … پسر کمبوجیه شاه بزرگ ، شاه انشان ، پسر کورش ، شاه بزرگ شاه انشان ، از تخمه چی شپش ، شاه بزرگ ، شاه انشان ، از خاندانی که همواره فرمانروائی داشته ..
کورش ، شاه بزرگ ، پسر کمبوجیه ، شاه هخامنشی
و داریوش شاه نیز فرمود
پدر من ویشتاسپه – گشتاسپ – ] است و [ پدر ویشتاسپ ارشامه ، پدر ارشامه آریارمنه و پدر آریارمنه چی شپش ، پدر چی شپش ، هخامنش … از ایرا ما را هخامنشی می نامند، ما از دیرباز نیو بوده ایم ، از دیر باز تخمه ما شاهی بوده … ، هشت تن از خاندان من پیش از این شاه بوده اند، من نُهُمی هستم ، نَه تن در دو تیره شاه
هرودتوس نیز در باره نیاکان خشیارشا می نویسد که وی پس از نشستن بر تخت شاهنشاهی ، مهان ایرانشهر را گفت
از پُشت داریوش پسر ویشتاسپه پسر ارشامع ، فرزند آریارمنه ، پور چی شپش ، پسر کورش فرزند کمبوجیه ، پسر چی شپش ف پسر هخامنش نباشم هرگاه از آتنیان کین خود نستانم
.