دسته: قرن ششم هجری – 485 الی 582 شمسی

سید حسن ملقب به اشرف  الدین مکنی به ابو محمد ، مشهور به اشرف ، فرزند محمد حسینی غزنوی یکی از نامبردارترین سخنسرایان گرانمایه و دانشمند سده ششم هجریست  که در شعر گاهی حسن و گاهی سید تخلص کرده است

وی نزد همه پادشاهان غزنوی و سلجوقی به ویژه یمین الدوله بهرام شاه عزت و احترامی تمام داشته ودر تمام سفر و حضر از نزدیکان وی شمرده می شدو در مدح آن شهریار اشعار زیادی سروده است

سید حسن در سرودن انواع شعر استاد بودو بسیاری از گویندگان نامی چون فلکی شروانی و مجیر الدین بیلقانی و جمال الدین عبد الرزاق و کمال الدین اسماعیل و دیگران از سبک و شیوه او که به خراسانی نزدیک است پیروی کرده اند

بعضی بزرگان ادب او را با رشید الدین وطواط و حکیم انوری برابر دانسته اند چنان که جمال الدین عبدالرزاق در تعریف او گوید :

اشرف و وطواط و انوری سه حکیمند کز سخن هر سه شد شکفته بهارم

دیوان اشعار سید حسن غزنوی مشتمل بر قصاید ، ترجیعات ، رباعیات و غزل میباشد که مشتمل بر پنج هزار بیت است

سید حسن در سال ۵۴۰ – ۵۵۶ هجری – در قصیه آزادوار جوین درگذشت و آرامگاهش در آنجا باقیست

آرام دل مرا بخوانید بر مردم چشم من نشانید

آوازه عشق من شنیدید اندازه حسن او بدانید

از دور در او نگاه کردن انصاف دهید کی توانید

از دیده و جان و از دل و تن این خدمت من بدو رسانید

ای خوبان او چو آفتابست در جمله شما باو چه مانید

عشق انده و حسرتست و خواری عاشق مشوید اگر توانید

.

محمد ملقب به جمال الدین ، فرزند عبد الرزاق یکی از بزرگترین و معروفترین شاعران سده ششم هجریست که در اصفهان به شغل زرگری می پرداخت

شاعر زرگر منم ، ساحر در گر توئی       کیست که باد و بروت ز ما دو کشخان برد

جمال الدین علاوه بر خاقانی  با رشید الدین وطواط ، انوری ، مجیر الدین بیقانی و ظهیر فارابی معاصر بوده و با آنها مکاتبه و مشاعره داشته و قصیده ای که در جواب خاقانی سروده و به شروان فرستاد مشهور است

جمال الدین از استادان مسلم عصر خود شمرده میشد و در اقسام شعر به ویژه غزل و قصیده ، بسیار زیبا و متین سخن میراند. غزلهایش چنان ساده و دل انگیز است که سعدی و حافظ از شیوه و مضامین او استفاده کرده اند

اغلب قصایدش در ستایش رجال آل صاعد میباشد که در اصفهان حکومت میکردند

در قصیده سرائی از سبک عنصری و مسعود سعد و انوری پیروی کرده ولی بیشتر از آنها در سادگی و روانی سخن کوشیده

از اشعارش چنین بر می آید که اوم ردی پاک و پرهیزگار بوده و از صفای طینت و علو همت بهره کافی داشته است

اورا چهار فرزند داشته که از میان آنها کمال الدین اسماعیل شاعر و وارث هنر پدر گردید

جمال الدین در سال ۵۷۱ – ۵۸۸ هجری – چشم از جهان فرو بست

یا ز چشمت جفا بیاموزم یا دلت را وفا بیاموزم

پرده بردار تا خلایق را معنی والضحی بیاموزم

تو ز من شرم و من ز تو شوخی یا بیاموز یا بیاموزم

نشوی هیچگونه درست آموز چه کنم تا ترا بیاموزم

به کدامین دعات خواهم یافت تا روم آن دعا بیاموزم

.

صابر ملقب به شهاب الدین ، فرزند اسماعیل ترمزی مشهور به ادیب صابر از شاعران قوی مایه سده ششم هجری است

اصالتش از شهر ترمذ واقع در شمال بلخ بود ولی بیشتر ایام را در مرو و بلخ و خوارزم گذرانید در اشعارش گاهی صابر و گاهی ادیب تخلص می کند

شعر صابر ز بحر خاطر و طبع            غصه در و رشک مرجان است

اینک ادیب از سر اخلاص و اعتقاد         با انکه نیست صنعت او شعر و شاعری

از گفته او چنین بر می آید که جز شاعری سمنت دیگری نیز داشته است . ادیب صابر از سخنسرایان و استادان بزرگ عصر خود شمرده می شد و در دربار سنجر سلجوقی بسیار گرامی بود

گویند سلطان سنجر اورا به خوارزم فرستاد تا در ظاهر علاء الدوله اتسز خوارزمشاه را مدح کند ولی در باطن از چگونگی کار اتسز ف سنجر را آگاه سازد در این هنگام اتز دو نفر را برای کشتن سنجر نهانی به مرو روانه ساخت

ادیب صابر از روی اخلاص و ارادتی که نسبت به سنجر داشت صورت واقعه را به وسیله پیر زنی به سلطان گزارش داد. سنجر آن دونفر را گرفته کشت . چون استز از این گزارش مطلع گردید به انتقام خون انها دست و پای ادیب را بسته به جیحون انداخت در حدود سال ۵۲۲ – ۵۳۸ هجری –

از شعرای معاصر وی ، انوری ، امیر معزی ، مسعود سعد سلمان ، خاقانی شروانی ، سنایی و دیگران را میتوان نام بردو برخی گویندگان او را به استادی ستوده اند

رشید و طواط نخست با ادیب رابطه نزدیکی داشت ولی بعد او را هجو گفته است- ادیب در قصیده سرایی دستی قوی دارد و در این فن بیشتر از شیوه فرخی پیروی می کند

دیوان اشعار وی با بیش از شش هزار بیت چاپ شده و در دسترس است

.

اثیر الدین از شاعران بزرگ سده ششم هجریست و از نامداران عالم شعر و ادب فارسی است. زادگاه او اخسیک قصبه فرغانه از نواحی ترکستان بود

اثیر از قصیده سرایان طراز اول به شمار می رود در قدرت طبع و ایجاد مضامین متانت شعر کم نظیر است و بسیاری از بزرگان ادب ، استادی و توانائی او را در قصیده را ستوده اند

اثیر با خاقانی و مجیر بیقانی معاصر بود اما چون خود را برتر از انها می دانست سرانجام دوستی آنها به سر نرفت و در حق یکدیگر از بد گوئی و هجو نیز کوتاهی نکردند از اشعارش چنین بر میاید که او بسیار مغرور و خویشتن سالار بود

چون پرسیدی با تو بگویم که کیم       استاد سخن اثیر اخسیکتیم

وی مانند بسیاری از قصیده سرایان در ستایشگری کوشیده ، بیشتر قصایدش در مدح شمس الدین اتابک اعظم ایلدگز و قزل ارسلان پسر طغرل سلجوقی سروده است . دیوان وی چاپ شده است

اثیر در اواخر عمر از مداحی و ستایشگری شهریاران توبه کرد و در خلخال گوشه نشینی گزیده و به عبادت پرداخت تا در سال ۵۴۷ – ۵۶۳ هجری- در انجا چشم از جهان فرو بست

.